برنامه‎ی این هفته‎ی زاویه درباره این بود که در مجموعه علوم انسانی، دانش اخلاق از جایگاه مناسبی برخوردار است یا خیر؟ در این عرصه عزم جدی برای توجه به روندها و رخدادها اخلاقی جامعه وجود دارد؟ آیا دانش موجود اخلاق در ایران، از چنان توان و بضاعتی برخوردار هست که بتواند آسیب‎های موجود را شناسایی، ریشه‎یابی و مداوا کند؟

فرهنگ امروز: مجله زاویه در ادامه برگزاری مناظره‌های علوم انسانی در این هفته قرار بود برنامه‎ی خود را با سعید معیدفر، جامعه شناس و مهدی علیزاده، مدیر گروه اخلاق پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با موضوع دانش اخلاق در علوم انسانی، ادامه دهد که با نیامدن معیدفر، برنامه تنها با علیزاده و مهمان تلفنی برنامه محمدتقی اسلامی، به موضوع اخلاق پرداخت.

مهدی علیزاده متخصص اخلاق اسلامی؛ در پاسخ به این سوال که اساسا اهمیت اخلاق در حوزه‎های رفتاری و علمی و نیز در ساحت‎های مختلفی که از آن بحث می‎شود، چیست، گفت: بنده از منطق دین و معارف دین شروع می‎کنم. چیزی که در قرآن عجیب است، این است که معمولا اگر ما بخواهیم چیزی را برای کسی جا بیندازیم که ما را قبول ندارد متوسل به سوگند می شویم. در حالی که فرضا اگر یک استاد بخواهد فرمول یا تحلیلی را جا بیندازد احتیاجی به قسم خوردن، ندارد. و اگر قسم بخورد برای ما عجیب خواهد بود. او ادامه داد؛ ولی حالا چه‎طور می‎شود که حضرت حق فرمانروای مطلق هستی، سوگند یاد می‏کردند و ما با پدیده‎ی سوگند باری تعالی روبه‎رو می‎شویم. و حتا گاهی اوقات ابعاد جدی‎تری پیدا می‎کند و این سوگندها در بعضی جاها تکرار می‎شوند. او گفت: شاید این امر به این خاطر باشد که ما دیرباور هستیم و برای این‎که خداوند گفته‎ی خود را به ما بگوید مجبور به قسم یاد کردن می‎شود. به طور مثال باری تعالی در سوره شمس ۱۱ بار سوگند یاد می‎کند.

علیزاده در ادامه‎ی بحث خود گفت: حضرت باری تعالی ۱۱ بار سوگند یاد می‎کند تا یک چیز را به ما بگوید؛ اگر کسی در اخلاق خود کار کرد و اخلاق‎مدار زیست، او زندگی را برده است. و کسی که این جا خطا کرد و اخلاقی زیستن را کنار گذاشت مطمئنا باخته است.

وی بیان داشت؛ پیامبر اسلام در فلسفه بعثت و حکمت برگزیدن خود می‎گوید؛ مبعوث شده‎ام تا مردم را به قله اخلاق برسانم و در عرصه ی اخلاق حرف آخر را بزنم.

او در ادامه‎ی اهمیت اخلاق گفت: تا آنجایی که به گوهر انسانی برمی‎گردد و باعث مباهات گروهی به گروه دیگر می‎شود، شرافت اخلاقی است.

علیزاده در ادامه گفت: «آلبرت شوايتزر» برنده‎ی جایزه صلح جهانی در سال ۱۹۵۲م در کتاب "فلسفه تمدن" می گوید؛ جوهره‎ی تمدن اخلاق است.

مدیر گروه اخلاق پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در پاسخ به این سوال که اخلاق مدنظر شما کدام است، گفت: در حوزه‎ی مقوله‎های ارزشی و هنجاری آن چیزی که به مرکز و فطرت انسان نزدیک‎تر است، اخلاق است. زبان اخلاق، زبان فطرت است و به همه‎ی فرهنگ‎ها وفضاهای تربیتی قابل ترجمه است.

در ادامه‎ی مبحث اخلاق، مهمان تلفنی برنامه زاویه حجت الاسلام دکتر اسلامی در مورد اخلاق کاربردی این طور توضیح داد که؛ دو تعریف در حوزه‎ی اخلاق کاربردی وجود دارد. یک تعریفی تاریخی و قدیمی است که عبارت است از: "کار بست نظریه‎های اخلاق هنجاری برای حل معضلات و پیچیدگی‎های خاص در عرصه‎های مختلف زندگی". و دیگری تعریف آدکادمیک و جدید آن است که کار دپارتمان‎های فلسفه‎ی دانشگاه‎های دنیاست و آن عبارت است از: "کار بست انتقادی نظریه‎های فلسفه‎ی اخلاقی در معضلات و مسائل و پیچیدگی‎هایی که وجود دارد".

او در ادامه گفت: اگر بخواهیم وضعیت کنونی خود را بررسی کنیم، در برخی حوزه‎ها مثل عرصه پزشکی فعالیت‎هایی در اخلاق پزشکی در دهه ۸۰ شروع شده است و این فعالیت‎ها با یک نهضت شروع شد. همچنین در اخلاق آموزش فعالیت هایی آغاز شده است. اما در حوزه‎های دیگر مثل اخلاق رسانه، فعالیتی شروع نشده است و چیزی در این رابطه نداریم.

عضو هیات علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی در ادامه‎ی صحبت خود گفت: اخلاق کاربردی از معضل شروع می‎کند و از پیچیدگی، بن بست و معمای اخلاقی شروع می‎شود. و آموزش اخلاق کاربردی به طور سیستمی و غیر مستقیم است. او گفت: اخلاق کاربردی سعی می‎کند به صورت غیرمستقیم بدون این که نیروی انسانی را مخاطب مستقیم قرار دهد، اخلاق را در آن‎ها نهادینه کند. وی گفت: اکما متاسفانه هنوز تعریف فنی اخلاق کاربردی در جامعه‎ی ما جا نیفتاده است و آن را به صورت مستقیم  و به شکل موعظه اجرا می‎کنند.

اسلامی در ریشه‎ی این مشکلات بیان داشت؛ ریشه‎ی این مشکلات این است که فکر می‎شود افراد مربی اخلاق هستند. و از آن‏ها دعوت می‎شود تا نیروی انسانی را موعظه کند. در حالی که اخلاق کاربردی سیستمی است که به دنبال این است تا عللی که باعث می‎شود آن به اجرا در نیاید، بررسی شود و زیر ساخت‎های موانع ارزیابی و از سر راه برداشته شود. زیرا بسیاری از این موانع از جنس رفتار انسانی نیست.

مهدی علیزاده در ادامه‎ی بحث اخلاق گفت: برای اجتناب از بحران‎های اجتماعی و اقتصادی و در اشل‎های کوچک‎تر، بحران‎های خانواده مثل بحران تلخ گسست نسلی و میان نسلی که والدین احساس می‎کنند فرزند را درک نمی‎کنند یا بچه‎ها آن‎ها را درک نمی‎کنند و .... . وی عنوان داشت؛ این بحران‎ها ناشی از بحران اخلاقی در جامعه است.

متخصص اخلاق اسلامی در ادامه بیان کرد؛ در عصر بعد از مدرنیته، چرا هزینه‎های عدول از اخلاق بسیار سنگین‎تر خواهد بود. وی گفت اگر بخواهیم به این پرسش پاسخ دهیم باید بگوییم؛ به طور کلی انسان اخلاقی با یک نگاه این طور تعریف می‎شود؛ کسی که دایره‎ی معزونات او از دایره‎ی مقدوراتش کوچک‎تر است. کسی که قلمرو مجازش به اندازه یا بزرگ‎تر از مقدوراتش تلقی شود، انسان بی‎اخلاق محسوب خواهد شد. او در ادامه افزود؛ اگر کسی کارهایی که عملا به خودش اجازه می‎دهد که انجام دهد، درست منبطق با دایره‎ی مجازش باشد انسان بی‎اخلاقی خواهد بود. اما اگر او، آن چیزی که برای خودش مجاز می‎داند کوچک‎تر از معزوناتش باشد فردی اخلاقی محسوب می‎شود.

مهدی علیزاده در انتها گفت: اتفاقی که با مدرنیته رخ داده است این است که دایره مقدورات انسان بسیار بسیار شعاع و قوس بیش‎تری یافته است. به‎خاطر فن‎آوری‎های متعددی که در این عصر به وجود آمده است، انسان را قادر کرده است تا بر محدودیت‎های مکانی و زمانی خود فائق آید. و همین امر انسان را مجبور می‎سازد تا در این عصر سیستم کنترل و مهار خود را چند برابر کند. و اگر روی سیستم خود کنترلی خود یعنی روی وجدان اخلاقی خود کار نکند و آن را تربیت نسازد که سایه‎گستر وجودش شود، مشخص نیست این سیستم پرشتاب او را به کجا خواهد کشاند.